Niềm đam mê Tam Quốc và hành trình 10 năm dịch Tam Quốc Chí
Nhóm ba dịch giả nghiệp dư bỏ ra 10 năm để dịch bộ Tam Quốc Chí dày 2.400 trang từ Hán cổ sang tiếng Việt – tất cả chỉ vì tình yêu với Tam Quốc.
Gặp nhau trên diễn đàn Tam Quốc
Gọi nhóm dịch thuật này là "trời phạt" cũng không sai. Vì trong cuộc đời thường ngày, khó có ai đủ kiên nhẫn để ròng rã mười năm dịch hàng nghìn trang cổ văn Trung Hoa. Và dịch để đưa lên mạng miễn phí, chỉ với mục đích duy nhất là có thêm tài liệu tranh luận về Tam Quốc diễn nghĩa.
Không phải bây giờ La Quán Trung mới được độc giả Việt bàn luận sôi nổi. Nhưng từ khi internet phổ biến vào cuối thập niên 2000, không gian mạng đã kéo những người cùng sở thích lại gần nhau, và hàng chục diễn đàn, fanpage cùng trang web về thời Tam Quốc mọc lên như nấm.
Nhóm dịch bộ Tam Quốc chí dày 2.400 trang (vừa được NXB Văn học ấn hành) gồm ba người ở độ tuổi trên dưới 40: Hoàng Giang – nhà báo, Phạm Thành Long – đang định cư tại Czech, và Bùi Thông – dịch giả chính, làm việc trong ngành kỹ thuật.
Điểm chung của ba người là tình yêu dành cho Tam Quốc, giống như bao người thuộc thế hệ 6X, 7X. Thập niên 1980, khi đời sống giải trí còn ít ỏi, đọc và bàn luận về Tam Quốc đã là niềm vui của cả một thế hệ.
"Cốt truyện hấp dẫn, gói gọn chưa đầy trăm năm mà nhân tài xuất hiện như sao trên trời. Lời văn tự nhiên, mộc mạc mà đủ ý, khiến người đọc dễ nhớ" – Bùi Thông giải thích.
Anh còn nói thêm: "Trong Tứ đại danh tác, không có gì lạ khi Tam Quốc diễn nghĩa được người Việt yêu thích nhất. Hồng lâu mộng câu chữ đẹp, tuyệt vời nhưng ủy mị, không phải văn học đại chúng. Tây du ký chỉ là câu chuyện hoang đường, nút thắt đơn giản. Thủy Hử văn chương dân dã rất hay nhưng mang dáng dấp những tiểu truyện rời rạc. Không cái nào đạt được trạng thái 'nhã tục cộng hưởng', ai cũng bàn được như Tam Quốc".
Giải mã những bí ẩn trong Tam Quốc diễn nghĩa
Chính cái không khí "nhã tục cộng hưởng" ấy là nhịp cầu đưa các thành viên trong nhóm gặp nhau tại một diễn đàn tranh luận về Tam Quốc diễn nghĩa. Những câu hỏi về các tình tiết vô lý, những "vùng tối" khó giải thích trong pho sách liên tục được đặt ra, và từ năm 2006, Bùi Thông bắt đầu tự tìm kiếm Tam Quốc chí trên internet, dịch thô rồi đưa lên diễn đàn làm căn cứ tranh luận.
"Tùy vào độ tuổi và cách tư duy, những thắc mắc về Tam Quốc diễn nghĩa thường chia thành nhiều cấp độ khác nhau" – anh Phạm Thành Long nhận xét. "Cấp một là thuộc lòng rồi tranh luận kiểu Lã Bố đấu Triệu Vân thì ai thắng. Cấp hai là hỏi về chiến lược hay thân phận nhân vật, như Khổng Minh trong lịch sử có giỏi thực không, Chu Du có thực sự nhỏ nhen đến vậy không..."
Lần lượt từng tiểu truyện trong Tam Quốc chí được Bùi Thông dịch và đưa lên diễn đàn. Bắt đầu từ những nhân vật chính như Khổng Minh, Lưu Bị, Quan Công, Tào Tháo, rồi mở rộng sang hệ thống nhân vật phụ – những người vốn bị che khuất hoàn toàn trong tiểu thuyết của La Quán Trung nhưng lại là nguồn tư liệu quý để hiểu đúng sự thật lịch sử thời Tam Quốc.
Vượt qua thử thách với cổ sử Tam Quốc Chí
Không phải ngẫu nhiên mà trước năm 2016, bộ Tam Quốc chí vẫn chưa có bản dịch tiếng Việt. Độ dày "đồ sộ" của 300 tiểu truyện cùng với việc sách được viết bằng Hán cổ từ thế kỷ thứ 3 là những rào cản lớn nhất.
Hán cổ rất khác với Hán văn hiện đại: câu thường thiếu chủ ngữ và vị ngữ, lời văn cô đọng, ý tứ sâu xa, nhiều câu đối nhau về chữ nghĩa. Ở những đoạn khó, Bùi Thông phải tra các bản Tam Quốc chí đã chuyển sang bạch thoại để tham chiếu, đồng thời nhờ sự trợ giúp từ các "cao nhân" trên diễn đàn mạng.
Cuối năm 2013, khi bản dịch hoàn thành, nhóm lại bỏ ra thêm ba năm để hiệu chỉnh từng câu chữ. Mục tiêu là mỗi lời dịch phải chuyển tải trọn vẹn ý tác giả, giữ phong vị cổ điển và chú thích điển tích một cách tỉ mỉ và đầy đủ.
"Chúng tôi dịch vì đam mê, nên muốn làm tốt nhất có thể. Chỉ mong sách tìm được đúng bạn đọc – những người yêu Tam Quốc – để họ có thêm tài liệu tham chiếu và đưa ra lý luận riêng của mình về thời đại Tam Quốc" – Hoàng Giang chia sẻ.
Bạn có thể tìm đọc Tam Quốc Chí và Tam Quốc Diễn Nghĩa tại Truyện Ngược.
Tam Quốc chí là bộ sử do học giả Trần Thọ biên soạn vào thế kỷ 3, Bùi Tùng Chi bổ chú vào thế kỷ 4. Dựa vào đó, La Quán Trung sáng tác tiểu thuyết chương hồi Tam Quốc diễn nghĩa gần một nghìn năm sau.