Nguồn gốc bí ẩn của sách cổ: Từ cuộn giấy đến codex

Nguồn gốc bí ẩn của sách cổ

Sách đang biến đổi theo những cách chưa từng có. Sách điện tử (ebook) ngày càng trở nên tiện lợi hơn sách giấy với khả năng lưu trữ hàng trăm đầu sách trong một thiết bị nhỏ gọn. Chỉ một cú chạm, người dùng mở ra được hàng nghìn tựa sách khác nhau. Sách điện tử còn có ưu thế về sự an tâm: dù thiết bị đọc sách bị thất lạc hay rơi xuống nước, kho sách vẫn được lưu trữ an toàn trên đám mây và có thể tải về thiết bị mới bất cứ lúc nào. Không thể phủ nhận rằng sách và văn hóa đọc đang trải qua một cuộc cách mạng thực sự.

Không phải ai cũng đón nhận điều này với tâm thế vui vẻ. Những người yêu sách giấy, nhà xuất bản và người bán sách đang dõi theo cuộc đua giữa hai định dạng rất chặt chẽ. Một số nhà phân tích tìm thấy chút an ủi khi lần đầu tiên doanh số sách điện tử có dấu hiệu sụt giảm, cho thấy những lời tiên tri về cái chết của sách giấy cần được xem xét lại. Cuộc tranh luận này chắc chắn còn kéo dài.

Cuộc cách mạng sách trong lịch sử

Điều thú vị là sự biến đổi của sách ngày nay phản chiếu một sự kiện tương tự trong lịch sử. Hai nghìn năm trước, một loại sách mới và hoàn toàn khác biệt đã đe dọa lật đổ trật tự đã tồn tại lâu dài — phần lớn vì sự bất tiện của người đọc thời ấy.

La Mã thế kỷ thứ nhất sau Công Nguyên ngập tràn trong chữ viết. Tượng đài, công trình kiến trúc và bia mộ đều được khắc chữ; người dân ghi chép và trao đổi thông tin trên những tấm bảng gỗ phủ sáp; thư viện của tầng lớp quý tộc chứa đầy tác phẩm về lịch sử, triết học và nghệ thuật. Nhưng những thứ đó không phải sách như chúng ta biết — chúng là những cuộn giấy cói dán thành cuộn dài từ 4,5 đến 16 mét.

Những bất tiện của cuộn giấy

Người đọc cần cả hai tay để đọc loại "sách" này một cách thuận tiện, trừ khi đang ngồi trước bàn (khi đó có thể dùng một miếng gỗ chặn một đầu cuộn). Cách duy nhất là cuốn giấy từ phải sang trái cẩn thận, rồi cuộn ngược lại khi đọc xong. Các nhà văn thường viết theo cột rộng vài inch để phần lớn cuộn giấy có thể được giữ an toàn. Dù vậy, các nhà khảo cổ đã phát hiện những cuộn giấy có mép đáy bị mài mòn — nơi thường cọ vào quần áo người đọc.

Vấn đề thứ hai là giấy cuộn không bền lâu trong điều kiện ẩm ướt, dù ở vùng Địa Trung Hải nóng và khô, chúng có thể tồn tại lâu hơn. Nhà sử học Tacitus ghi lại rằng một vị hoàng đế hàng năm phải gửi những bản sao mới đến các vùng đất xa để thay thế những bản đã hư hỏng. Giấy cuộn cũng dễ rách nếu bị gấp nhiều lần, và do đó hầu hết nội dung chỉ được viết trên một mặt.

Sự ra đời của Codex – tiền thân của sách hiện đại

Vào khoảng thế kỷ thứ nhất sau Công Nguyên, một dạng sách mới xuất hiện và khắc phục những điểm yếu của cuộn giấy. Các nhà khảo cổ tìm thấy những mảnh giấy có chữ viết trên cả hai mặt với lề gọn gàng như sách ngày nay. Đó chính là những mảnh vụn còn sót lại của cuốn sách đầu tiên trong lịch sử. Người La Mã gọi loại sách này là codex — xuất phát từ caudex, nghĩa là thân cây, tương tự như những tấm bảng gỗ. Nguồn gốc, tác giả và lý do hình thành codex vẫn còn là điều bí ẩn.

Bài thơ của Martial khoảng năm 84-86 sau Công Nguyên đã ghi lại lời "quảng cáo" cho định dạng sách mới này, cho thấy codex đã được biết đến từ thế kỷ thứ nhất và một số được làm từ da động vật. Da thuộc — được phát minh ở một thành phố Hy Lạp vài thế kỷ trước — được làm qua quy trình xử lý tỉ mỉ. Sự mềm dẻo và độ bền của nó khiến đây là vật liệu lý tưởng.

Những ưu điểm vượt trội của Codex

Codex vượt trội hơn cuộn giấy theo nhiều phương diện. Chúng được bảo vệ bằng bìa gỗ hoặc bìa cứng. Các trang có thể lật qua lại dễ dàng, và việc đánh số trang mở ra khả năng có phụ lục và mục lục. Codex cũng hiệu quả hơn về mặt không gian — chứa được nhiều thông tin hơn trong cùng kích thước. Độ bền, hiệu quả và tính tiếp cận của codex biến nó thành định dạng có tiềm năng thay đổi tương lai.

Tuy nhiên, người dân La Mã và các vùng lân cận bị chia rẽ về codex. Đại đa số ngoại đạo và cộng đồng Do Thái vẫn ưa chuộng hình thức quen thuộc của cuộn giấy. Trong khi đó, cộng đồng Kitô giáo đang trỗi dậy lại nhiệt tình dùng codex để lưu giữ Phúc Âm và các tác phẩm trí tuệ. Kết cục như chúng ta biết: đến thế kỷ thứ 6, cả cuộn giấy lẫn ngoại giáo đều gần như tuyệt tích.

Sách điện tử và tương lai

Sách điện tử thế kỷ 21 có thể chưa được tôn vinh như codex của thế giới cổ đại, nhưng vẫn là nguồn cảm hứng đầy ý nghĩa. Liệu sách điện tử có lặp lại lịch sử và thay thế hoàn toàn sách giấy như codex từng thay thế cuộn giấy? Thời gian và thị trường sẽ có câu trả lời.

Khánh Ngô (Theo BBC)